Nghi ngờ con có dấu hiệu tự kỷ, cha mẹ nên làm gì? 3 bước hành động quan trọng từ chuyên gia
Câu hỏi 2: “Thưa bác sĩ, sau khi tìm hiểu thì em thấy con không chỉ chậm nói mà còn ít giao tiếp mắt, gọi tên ít quay lại và hay thích chơi một mình. Gia đình em rất hoang mang, lo lắng không biết con có dấu hiệu tự kỷ không và lúc này cha mẹ nên bắt đầu từ đâu để hỗ trợ con tốt nhất?”
Nối tiếp những băn khoăn về việc trẻ chậm nói, đây là nỗi trăn trở tiếp theo mà đội ngũ bác sĩ và chuyên gia tại Trung tâm Sao Mai thường xuyên lắng nghe từ các bậc phụ huynh. Chúng tôi thấu hiểu cảm giác bối rối, lo âu khi cha mẹ bắt đầu nhận ra ở con những nét khác biệt so với bạn bè cùng trang lứa.
Khi nghi ngờ con có “dấu hiệu tự kỷ”, điều quan trọng nhất là cha mẹ không tự ý “dán nhãn” chẩn đoán cho con qua Internet, nhưng cũng tuyệt đối không chờ đợi “lớn lên con sẽ tự hết”. Những năm đầu đời chính là “giai đoạn vàng” của tính mềm dẻo thần kinh khi não bộ có khả năng tiếp nhận và hình thành kỹ năng mới mạnh mẽ nhất. Thay vì lo lắng thụ động, cha mẹ hãy bình tĩnh thực hiện 3 bước khoa học dưới đây để hiểu đúng và hỗ trợ con kịp thời.
1. Bước 1: Quan sát và ghi chép cụ thể 7 lĩnh vực phát triển của trẻ
Thay vì chỉ ghi nhận cảm tính rằng con “ít nói”, “khó bảo” hay “nhút nhát”, cha mẹ hãy quan sát trẻ trong các hoạt động sinh hoạt tự nhiên hằng ngày và ghi lại chi tiết hành vi cụ thể, tần suất xuất hiện và hoàn cảnh diễn ra.
Dưới đây là bảng tổng hợp 7 lĩnh vực cốt lõi cha mẹ cần theo dõi:
|
Lĩnh vực quan sát |
Những biểu hiện cụ thể cha mẹ cần ghi nhận khi con 2-3 tuổi |
|
1. Ngôn ngữ & Giao tiếp |
• Trẻ đã biết bập bẹ, nói từ đơn, ghép từ hay nói câu chưa?
• Trẻ có chủ động dùng lời nói để nói nhu cầu, chia sẻ hay trò chuyện không? • Trẻ có thể hiện nhu cầu đơn giản phù hợp độ tuổi không? • Trẻ có hay nhại lời người khác hoặc lặp lại câu thoại từ video/tivi không? • Khi chưa nói được, trẻ có biết dùng cử chỉ, điệu bộ để giao tiếp thay thế không? |
|
2. Giao tiếp không lời & Chú ý chung |
• Trẻ có nhìn về phía người đối diện khi được gọi tên hoặc khi tương tác không? • Trẻ có biết dùng ngón trỏ để chỉ vào món đồ mình muốn xin hoặc muốn khoe không? • Trẻ có biết đưa đồ vật cho cha mẹ xem hay nhìn theo hướng tay chỉ của người khác không? • Trẻ có phối hợp ánh mắt, nét mặt, cử chỉ và lời nói khi giao tiếp không? (Lưu ý: Không chỉ dựa vào một biểu hiện như ánh mắt để kết luận, mà cần nhìn tổng thể cách trẻ kết nối trong nhiều tình huống). |
|
3. Tương tác xã hội |
• Trẻ có chủ động tìm kiếm sự chú ý của cha mẹ không? • Trẻ có cười đáp lại khi được trò chuyện hoặc thích thú với các trò chơi tương tác (ú òa, cù lét) không? • Trẻ có biết chia sẻ niềm vui, cảm xúc với người thân và quan tâm đến bạn bè cùng lứa không? |
|
4. Kỹ năng chơi & Trí tưởng tượng |
• Trẻ có biết chơi đồ chơi đúng công dụng thông thường không? Trẻ có biết tìm cách chơi khi có đồ chơi mới không? • Trẻ có biết bắt chước hành động người lớn và chơi giả vờ (cho búp bê ăn, nấu ăn...) không? • Trẻ có thường xuyên xoay bánh xe ô tô, xếp đồ vật thành hàng dài hoặc chỉ nhìn chăm chú vào một chi tiết nhỏ của đồ chơi không? • Trẻ có biết chia sẻ và luân phiên lượt chơi với người khác không? |
|
5. Hành vi lặp lại & Sở thích hạn chế |
• Trẻ có các vận động lặp lại như vẫy tay, chơi tay..lắc lư người, xoay tròn hoặc đi nhón gót không? • Trẻ có gắn bó đặc biệt với một vài đồ vật nhất định hoặc thích sắp xếp mọi thứ theo trật tự cứng nhắc không? • Trẻ có khó thích nghi, phản ứng mạnh khi thay đổi lịch sinh hoạt, môi trường quen thuộc hoặc bị gián đoạn hoạt động yêu thích không? |
|
6. Xử lý cảm giác, Ăn uống & Giấc ngủ |
• Trẻ có quá nhạy cảm (bịt tai trước tiếng động bình thường) hoặc quá thờ ơ với âm thanh, ánh sáng, mùi vị và tiếp xúc cơ thể không? Có tự cắn hoặc đập đầu vào tường không? • Trẻ có kén ăn quá mức, chỉ chấp nhận một vài loại thực phẩm nhất định không? • Trẻ có khó vào giấc, hay thức giấc giữa đêm hoặc lịch ngủ thất thường không? |
|
7. Tự phục vụ & Thích ứng |
• Khả năng tự xúc ăn, cầm cốc uống nước của trẻ thế nào? • Trẻ có hợp tác khi mặc/cởi quần áo, rửa tay, đánh răng, dọn đồ chơi sau khi chơi và làm theo các yêu cầu đơn giản trong gia đình không? |
Mẹo nhỏ từ chuyên gia: Cha mẹ nên dùng điện thoại quay lại các đoạn video ngắn ghi lại cách con chơi, giao tiếp và phản ứng trong sinh hoạt tự nhiên hằng ngày. Đây sẽ là tư liệu thực tế rất giá trị giúp bác sĩ và chuyên gia đánh giá chính xác hơn.
2. Bước 2: Đưa trẻ đi sàng lọc và đánh giá chuyên môn kịp thời
Sau khi có những ghi chép ban đầu, cha mẹ hãy chủ động đưa con đến các cơ sở uy tín để được thăm khám bài bản. Như đã giải đáp ở câu hỏi trước, chậm nói không đồng nghĩa với tự kỷ; đánh giá chuyên môn sẽ giúp phân biệt rõ trẻ đang gặp khó khăn ở lĩnh vực nào, mức độ ra sao và thuộc nhóm tình trạng phát triển nào.
- Nên đưa trẻ đi đánh giá ở đâu? Cha mẹ nên ưu tiên các bệnh viện có chuyên khoa Tâm thần, Nhi khoa/Phát triển trẻ em, hoặc các trung tâm chuyên sâu về phát hiện, đánh giá và can thiệp rối loạn phát triển có đội ngũ liên ngành (phối hợp giữa bác sĩ, chuyên gia tâm lý lâm sàng và chuyên gia giáo dục đặc biệt).
- Quy trình đánh giá chuyên môn thường gồm 4 bước:
- Khai thác tiền sử phát triển: Tìm hiểu quá trình thai kỳ, sinh nở, các mốc vận động, ngôn ngữ, tương tác xã hội và diễn biến hành vi của trẻ.
- Quan sát và tương tác trực tiếp: Đánh giá trẻ qua hoạt động chơi, giao tiếp và thực hiện các nhiệm vụ phù hợp với độ tuổi.
- Sử dụng công cụ sàng lọc, đánh giá chuẩn hóa, chẩn đoán: Lựa chọn các trắc nghiệm phát triển, ngôn ngữ, hành vi thích ứng và công cụ chuyên biệt hỗ trợ, đánh giá, chẩn đoán Rối loạn phổ tự kỷ (ASD).
- Tổng hợp kết quả và tư vấn gia đình: Làm rõ điểm mạnh, khó khăn, nhu cầu hỗ trợ hiện tại của trẻ để đưa ra khuyến nghị, xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp.
3. Bước 3: Xây dựng kế hoạch can thiệp cá nhân hóa dựa trên nhu cầu thực tế
Khi trẻ được xác định có Rối loạn phổ tự kỷ hoặc các khó khăn phát triển cần hỗ trợ, cha mẹ cần phối hợp chặt chẽ với chuyên gia để thiết lập lộ trình can thiệp. Mục tiêu của can thiệp không chỉ dừng lại ở việc giúp trẻ bật âm hay biết đọc chữ, mà quan trọng hơn là hình thành những kỹ năng thiết thực giúp trẻ giao tiếp hiệu quả, chủ động tương tác và sống ngày càng độc lập.
Một chương trình can thiệp toàn diện thường tập trung vào 5 trụ cột chính:
- Phát triển kỹ năng ngôn ngữ, giao tiếp: Tăng vốn từ & khả năng hiểu nghĩa của từ vựng/ xử dụng từ vựng để thúc đẩy lời nói, khuyến khích trẻ chủ động nói nhu cầu – chia sẻ, phát triển giao tiếp không lời (ánh mắt, cử chỉ) và ứng dụng giao tiếp thay thế và tăng cường kết hợp tranh ảnh (AAC) khi trẻ có nhu cầu nhưng chưa xử dụng thành thạo lời nói.
- Phát triển tương tác xã hội và chú ý chung: Giúp trẻ chủ động tham gia trò chơi, biết luân phiên lượt, chia sẻ cảm xúc, bắt chước hành động và mở rộng kết nối với cha mẹ, thầy cô, bạn bè.
- Phát triển kỹ năng chơi và nhận thức: Thông qua các hoạt động chơi có mục đích để kích thích khám phá môi trường, chơi chức năng, chơi giả vờ, tư duy giải quyết vấn đề và học hỏi từ trải nghiệm.
- Điều hòa cảm giác và hành vi thích ứng: Tìm hiểu nguyên nhân, chức năng đằng sau mỗi hành vi liên quan đến rối loạn giác quan để giúp trẻ điều hòa cảm xúc, thích nghi tốt hơn với môi trường và thể hiện nhu cầu một cách an toàn — thay vì cố gắng ép buộc loại bỏ mọi hành vi khác biệt.
- Kỹ năng tự phục vụ và tính độc lập: Rèn luyện thói quen ăn uống đa dạng, mặc quần áo, vệ sinh cá nhân, dọn dẹp đồ dùng và tham gia việc nhà phù hợp với khả năng.
Vai trò không thể thay thế của gia đình: Can thiệp không chỉ gói gọn tại trường. Cha mẹ chính là người thầy gần gũi nhất của con thông qua việc tham gia các buổi hướng dẫn phụ huynh, lồng ghép cơ hội giao tiếp vào từng bữa ăn, giấc ngủ, giờ chơi hằng ngày và trao đổi định kỳ cùng giáo viên để giúp trẻ khái quát hóa kỹ năng ra đời sống thực.
4. Năm sai lầm phổ biến cha mẹ cần tránh
Trên hành trình đồng hành cùng con, sự nóng vội hoặc thiếu thông tin dễ khiến gia đình rơi vào những “cái bẫy” làm chậm tiến trình phát triển của trẻ:
- Chờ đợi “lớn lên con sẽ tự biết nói”: Trì hoãn đánh giá đồng nghĩa với việc để trôi qua giai đoạn não bộ tiếp thu nhạy bén nhất (giai đoạn Vàng).
- Tự chẩn đoán cho con qua mạng: Một vài biểu hiện rời rạc trên các bảng kiểm Internet không đủ cơ sở để kết luận y khoa.
- Chỉ tập trung ép con học nói: Bỏ quên giao tiếp phi ngôn ngữ, tương tác xã hội, kỹ năng chơi và khả năng thích ứng …sẽ khiến trẻ thiếu nền tảng kết nối thực sự.
- Áp dụng rập khuôn một chương trình cho mọi trẻ: Mỗi trẻ tự kỷ có điểm mạnh, khó khăn và ngưỡng cảm giác riêng, đòi hỏi kế hoạch cá nhân hóa.
- Phó mặc hoàn toàn cho nhà trường: Thiếu sự đồng hành nhất quán của gia đình sẽ khiến kỹ năng trẻ học được khó duy trì bền vững.
Lời nhắn gửi từ chuyên gia
Khi đứng trước những dấu hiệu nghi ngờ, cha mẹ thường trăn trở câu hỏi: “Con tôi có bị tự kỷ không?”. Nhưng có một câu hỏi còn thiết thực và ý nghĩa hơn nhiều: “Con tôi đang gặp khó khăn ở kỹ năng nào và cần được hỗ trợ điều gì ngay lúc này?”
Một kết quả đánh giá hay chẩn đoán không phải là chiếc nhãn định đoạt tương lai của trẻ, mà là tấm bản đồ giúp gia đình và chuyên gia nhìn rõ xuất phát điểm, thế mạnh và nhu cầu hỗ trợ của con. Phát hiện sớm – Đánh giá, chẩn đoán đúng – Can thiệp cá nhân hóa – Gia đình đồng hành chính là chìa khóa mở ra cơ hội phát triển và hòa nhập tốt nhất cho trẻ.
Đồng hành cùng con tại Trung tâm Sao Mai
Nếu cha mẹ đang băn khoăn về khả năng ngôn ngữ, giao tiếp, tương tác xã hội hay hành vi của con, đừng để nỗi lo lắng khiến gia đình chần chừ thêm nữa. Tại Trung tâm Sao Mai, đội ngũ bác sĩ chuyên khoa II, chuyên gia tâm lý và giáo viên giáo dục đặc biệt, công tác xã hội, kỹ thuật PHCN và điều chỉnh giác quan… giàu kinh nghiệm sau 30 năm phát triển luôn sẵn sàng lắng nghe, thực hiện đánh giá phát triển toàn diện và thiết kế lộ trình can thiệp sớm phù hợp nhất cho từng trẻ.
Đã có nhiều học sinh Tự kỷ vào đại học, học hòa nhập ở các trường phổ thông, nhiều bạn đi làm có lương tại HTX Vụn Art… để độc lập hơn trong cuộc sống.
Hãy liên hệ với Trung tâm Sao Mai ngay hôm nay để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời — Phát hiện sớm để hiểu con hơn, hỗ trợ đúng cách để cùng con vững bước!
Giám đốc trung tâm Sao Mai - bác sỹ, thầy thuốc ưu tú Đỗ Thúy Lan nguyên giám đốc bệnh viện tâm thần ban ngày Mai Hương













