Trẻ học từ những gì người lớn làm – Cùng con rèn kỹ năng bắt chước qua các trò chơi vui nhộn
Trẻ nhỏ học hỏi rất nhiều điều từ thế giới xung quanh thông qua việc quan sát, khám phá và bắt chước những người thân thuộc. Từ một cái vỗ tay, động tác đẩy xe đến những âm thanh đơn giản, mỗi lần trẻ làm theo người khác đều là một cơ hội để học thêm kỹ năng mới.
Tuy nhiên, với trẻ có rối loạn phổ tự kỷ, việc chú ý đến hành động của người khác và bắt chước đôi khi gặp nhiều khó khăn. Trẻ có thể thích chơi theo cách riêng, tập trung vào đồ vật hoặc chưa dễ dàng làm theo những hành động mà người lớn hướng dẫn. Trong mô hình Can thiệp sớm Denver (ESDM), kỹ năng bắt chước được chú trọng phát triển thông qua những hoạt động chơi vui vẻ, tự nhiên và có sự tương tác qua lại giữa người lớn với trẻ.
1. Bí quyết của ESDM: Người lớn hãy bắt chước trẻ trước!
Khi muốn dạy trẻ bắt chước, nhiều người lớn thường bắt đầu bằng những yêu cầu như: "Con vỗ tay đi!", "Con làm giống cô nào!", "Con nói A đi!". Tuy nhiên, nếu trẻ chưa chú ý đến người hướng dẫn hoặc chưa hứng thú với hoạt động, những yêu cầu này có thể chưa mang lại hiệu quả.
Một trong những cách tiếp cận thú vị của phương pháp can thiệp sớm theo mô hình ESDM là: Hãy bắt đầu bằng việc người lớn làm theo trẻ trước, sau đó tạo cơ hội để trẻ bắt chước lại mình.
Ví dụ, khi trẻ đang đẩy một chiếc ô tô, người lớn cũng lấy một chiếc ô tô khác và đẩy theo. Khi trẻ phát ra âm thanh "a a", người lớn vui vẻ lặp lại âm thanh đó. Khi trẻ vỗ tay, người lớn cũng vỗ tay theo và thể hiện sự hào hứng.
Việc làm theo hành động của trẻ giúp người lớn bước vào thế giới chơi của con, tạo sự kết nối và tăng cơ hội để trẻ chú ý đến người cùng chơi. Khi trẻ đã hứng thú và có sự tương tác, người lớn có thể thay đổi một chút hành động, tạo ra điều mới lạ để khuyến khích trẻ quan sát và làm theo.
2. Dạy trẻ bắt chước theo từng bước phù hợp
Kỹ năng bắt chước có nhiều mức độ khác nhau. Vì vậy, người lớn cần lựa chọn hoạt động phù hợp với khả năng hiện tại của trẻ, bắt đầu từ những hành động đơn giản rồi tăng dần độ khó.
Có thể tổ chức các hoạt động theo những nhóm kỹ năng sau:
· Bắt chước hành động với đồ vật: Đẩy ô tô, lăn bóng, xếp khối gỗ, gõ hai chiếc cốc vào nhau.
· Bắt chước vận động cơ thể: Vỗ tay, giậm chân, giơ hai tay lên cao, vẫy tay chào.
· Bắt chước vận động tinh và cử động miệng: Chỉ ngón tay, chạm hai ngón tay vào nhau, chu môi, thè lưỡi, thổi hơi.
· Bắt chước âm thanh và lời nói: Bắt chước tiếng kêu của con vật, tiếng còi xe, các âm đơn giản và dần tiến tới những từ quen thuộc.
Không nhất thiết phải dạy trẻ theo một trình tự cứng nhắc. Điều quan trọng là quan sát khả năng của trẻ, lựa chọn hoạt động vừa sức và tạo nhiều cơ hội để trẻ được thực hành.

3. Cùng thực hành: Trò chơi "Ban nhạc khối gỗ"
Đây là một ví dụ minh họa cách người lớn có thể tận dụng chính hoạt động chơi của trẻ để dạy một hành động mới.
Tình huống: Bé Tít (2 tuổi rưỡi) đang cầm hai khối đồ chơi và liên tục đập chúng vào nhau tạo ra tiếng "lách cách". Bé say mê với hoạt động này và chưa chú ý đến người chơi cùng.
Mục tiêu: Khuyến khích Tít chú ý đến người cùng chơi, sau đó bắt chước một hành động mới: gõ khối đồ chơi xuống sàn.
Bước 1: Làm theo hành động của trẻ
Cô giáo (hoặc mẹ) lấy hai khối đồ chơi khác, ngồi gần và cùng tầm mắt với Tít. Khi Tít đập hai khối vào nhau, cô cũng làm theo và vui vẻ nói: "Cạch! Cạch! Cạch! Ôi, tiếng kêu vui quá!".
Cô tiếp tục bắt chước hành động của Tít, kết hợp nét mặt vui tươi và giọng nói sinh động. Khi trẻ có biểu hiện chú ý hoặc hào hứng, cô duy trì trò chơi để tạo sự kết nối.
Bước 2: Giới thiệu một hành động mới
Khi Tít đang chú ý đến cô, cô chuyển sang một cách chơi khác: dùng một khối đồ chơi gõ xuống sàn và tạo âm thanh "Cộp! Cộp! Cộp!".
Cô thể hiện sự thích thú, sau đó dừng lại một chút để Tít có thời gian quan sát và cơ hội thử làm theo.
Bước 3: Khuyến khích trẻ bắt chước
Nếu Tít cầm khối đồ chơi và gõ xuống sàn giống cô, cô lập tức thể hiện sự vui mừng: "Wow! Tít gõ cộp cộp rồi! Giỏi quá!".
Hai cô trò tiếp tục thay phiên nhau gõ, tạo thành một trò chơi vui nhộn. Qua đó, trẻ vừa được luyện kỹ năng bắt chước, vừa học cách tương tác và chơi luân phiên với người khác.
Nếu trẻ chỉ nhìn mà chưa làm theo thì sao?
Đừng vội vàng yêu cầu hoặc thúc ép trẻ. Người lớn có thể:
· Làm mẫu lại hành động một cách rõ ràng, chậm rãi và hấp dẫn hơn.
· Đưa đồ vật vào vị trí thuận tiện để trẻ dễ quan sát và thực hiện.
· Sử dụng lời nói, cử chỉ hoặc gợi ý phù hợp để hỗ trợ trẻ.
· Khi thực sự cần thiết, có thể hỗ trợ thể chất một cách nhẹ nhàng, phù hợp với khả năng và sự thoải mái của trẻ; không ép trẻ thực hiện nếu trẻ có biểu hiện khó chịu.
Sau mỗi lần trẻ thực hiện được, dù chỉ là một phần nhỏ của hành động, hãy ghi nhận và khích lệ. Qua những lần chơi tiếp theo, người lớn giảm dần sự hỗ trợ để trẻ có thể tự thực hiện.
4. Bắt chước – Bước nhỏ mở ra nhiều cơ hội học hỏi
Bắt chước không đơn thuần là làm theo một hành động. Đây còn là một kỹ năng quan trọng giúp trẻ học cách chơi, tăng khả năng tương tác và phát triển giao tiếp. Khi trẻ bắt chước được hành động đẩy ô tô, trẻ đang học thêm cách chơi với đồ vật. Khi trẻ làm theo động tác vỗ tay, trẻ có thêm một cách giao tiếp không lời. Khi trẻ bắt chước những âm thanh đơn giản, trẻ đang từng bước phát triển nền tảng cho giao tiếp bằng lời nói.
Mỗi trẻ có một tốc độ học tập riêng. Có trẻ bắt đầu bằng việc quan sát, có trẻ cần nhiều lần làm mẫu, cũng có trẻ cần thêm sự hỗ trợ từ người lớn. Vì vậy, sự kiên nhẫn, khích lệ và những khoảnh khắc chơi vui vẻ chính là điều rất cần thiết trong quá trình can thiệp.
Tại Trung tâm Sao Mai, thông qua các hoạt động can thiệp theo mô hình ESDM, trẻ được tạo cơ hội học hỏi những kỹ năng mới ngay trong các trò chơi và tương tác hằng ngày. Bởi đôi khi, một hành động nhỏ mà trẻ bắt chước được hôm nay chính là bước tiến quan trọng cho hành trình giao tiếp và phát triển ngày mai.
5. Gợi ý 6 trò chơi giúp trẻ phát triển kỹ năng bắt chước
Các trò chơi dưới đây có thể được điều chỉnh theo độ tuổi, khả năng và sở thích của từng trẻ. Người lớn nên bắt đầu bằng cách chơi cùng trẻ, làm mẫu và tạo cơ hội để trẻ quan sát, bắt chước một cách tự nhiên.
5.1. Cùng nhau đẩy ô tô
· Cách chơi: Cô và trẻ mỗi người cầm một chiếc ô tô. Cô đẩy xe đi và nói "Vù vù!". Sau đó dừng lại, chờ trẻ làm theo.
· Kỹ năng: Bắt chước hành động với đồ vật, chú ý và tương tác.
5. 2. Xây tháp khối gỗ
· Cách chơi: Cô đặt một khối gỗ lên bàn, trẻ quan sát rồi thử đặt khối gỗ của mình lên trên. Hai cô trò cùng xây tháp và vui vẻ đếm số tầng.
· Kỹ năng: Bắt chước vận động tay, phối hợp mắt – tay.
5.3. Bé cùng cô vỗ tay
· Cách chơi: Cô vừa hát vừa vỗ tay theo nhịp. Khi bài hát dừng lại, cô chờ trẻ thử vỗ tay giống mình rồi tiếp tục hát.
· Kỹ năng: Bắt chước vận động cơ thể, chú ý và tương tác qua lại.
5.4. Lăn bóng cùng nhau
· Cách chơi: Cô lăn bóng về phía trẻ, sau đó chờ trẻ lăn bóng trở lại. Có thể thay đổi cách chơi bằng cách đẩy bóng, vỗ nhẹ vào bóng.
· Kỹ năng: Bắt chước hành động, chơi luân phiên và tương tác xã hội.
5.5. Khuôn mặt vui nhộn
· Cách chơi: Cô làm các biểu cảm như cười, chu môi, phồng má, mở miệng. Khuyến khích trẻ quan sát và thử làm theo trước gương hoặc trực tiếp với cô.
· Kỹ năng: Bắt chước vận động cơ mặt, chú ý đến khuôn mặt và tương tác.
5.6. Bé bắt chước tiếng kêu con vật
· Cách chơi: Cô sử dụng đồ chơi hoặc tranh con vật, vừa chỉ vừa tạo âm thanh: "Meo meo", "Gâu gâu", "Ò ó o". Sau đó dừng lại để trẻ có cơ hội bắt chước.
· Kỹ năng: Bắt chước âm thanh, phát triển chú ý chung và nền tảng giao tiếp bằng lời nói.
6. Một vài lưu ý dành cho cha mẹ và giáo viên
- Hãy lựa chọn trò chơi mà trẻ yêu thích để tạo hứng thú tham gia.
- Bắt đầu bằng những hành động đơn giản, gần với khả năng hiện tại của trẻ.
- Làm mẫu rõ ràng, vui vẻ, có thể lặp lại nhiều lần nhưng không biến trò chơi thành những yêu cầu liên tục.
- Chờ đợi để trẻ có thời gian quan sát và phản hồi.
- Khen ngợi, khích lệ mọi nỗ lực của trẻ, kể cả khi trẻ mới chỉ bắt chước được một phần hành động.
- Không ép trẻ giao tiếp bằng mắt, không giữ tay trẻ để buộc trẻ thực hiện khi trẻ không thoải mái.
Đừng chờ con bắt chước thật tốt mới bắt đầu chơi cùng con. Hãy bắt đầu từ chính trò chơi con yêu thích, từ những hành động nhỏ nhất. Khi người lớn biết bước vào thế giới của trẻ, mỗi khoảnh khắc vui chơi đều có thể trở thành một cơ hội học tập.













