Sự khác biệt giữa bảng kiểm kỹ năng nhận thức lerver 1 phiên bản 2010 và phiên bản 2025

Sự khác biệt giữa bảng kiểm kỹ năng nhận thức phiên bản 2010 và phiên bản 2025 không ch nằm ở việc thêm hay bớt các mục đánh giá, mà phản ánh một sự chuyển dịch sâu sắc về cách hiểu bản chất của sự phát triển nhận thức ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong bối cảnh can thiệp sớm theo hướng tiếp cận phát triển như ESDM.

Ở phiên bản 2010, cấu trúc bảng kiểm chủ yếu tập trung vào các kỹ năng nhận thức ở mức biểu hiện cao hơn, điển hình là các hoạt động như phân loại đồ vật, ghép tranh, ghép vật – tranh và phân loại theo màu sắc. Đây là những kỹ năng đòi hỏi trẻ đã có một nền tảng nhất định về chú ý, thao tác với đồ vật và hiểu mối quan hệ giữa các sự vật. Nói cách khác, bảng kiểm 2010 thiên về việc đánh giá “kết quả cuối” của nhận thức. Điều này có thể phù hợp với những trẻ phát triển điển hình hoặc đã có nền tảng tốt, nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ bỏ sót những khó khăn ở giai đoạn sớm hơn, đặc biệt ở trẻ có nguy cơ chậm phát triển hoặc rối loạn phổ tự kỷ.

Ngược lại, phiên bản 2025 cho thấy một cách tiếp cận hoàn toàn khác: nhận thức được nhìn nhận như một quá trình phát triển liên tục, bắt đầu từ những kỹ năng rất nền tảng. Bảng kiểm đã bổ sung hàng loạt nhóm kỹ năng trước đây chưa từng được đề cập, như chú ý thị giác (theo dõi vật di chuyển, nhìn vật gần, quan sát vật rơi), phối hợp mắt – tay (nhìn khi với tay, chuyển đồ vật giữa hai tay), hành vi khám phá (gõ, đẩy, ném đồ vật), hiểu sự tồn tại của đối tượng (tìm đồ bị che giấu), và chơi với đồ vật có mục đích (bỏ vào – lấy ra khỏi vật chứa).

Ý nghĩa phát triển của những thay đổi này là rất lớn. Các nghiên cứu về phát triển trẻ nhỏ đều chỉ ra rằng nhận thức không bắt đầu từ việc “biết phân loại”, mà hình thành qua một chuỗi: trẻ phải chú ý được, sau đó tương tác, rồi khám phá, từ đó mới hiểu và cuối cùng mới có thể phân loại và khái quát hóa. Nếu thiếu những bước đầu như chú ý và khám phá, thì các kỹ năng cao hơn sẽ không thể phát triển bền vững. Do đó, việc bổ sung các mục đánh giá ở giai đoạn sớm giúp phản ánh đúng tiến trình phát triển tự nhiên của trẻ.

Từ góc độ can thiệp sớm, đặc biệt trong mô hình ESDM, những thay đổi này mang ý nghĩa thực tiễn rất rõ ràng. Khi đánh giá theo bảng 2010, nhiều trẻ có thể bị nhận định đơn giản là “chưa biết phân loại”, nhưng người làm chuyên môn không biết nguyên nhân nằm ở đâu: do trẻ không chú ý, không hiểu yêu cầu, hay không biết thao tác với đồ vật. Trong khi đó, bảng 2025 cho phép xác định chính xác “điểm nghẽn” của trẻ nằm ở giai đoạn nào trong chuỗi phát triển. Ví dụ, nếu trẻ không theo dõi được đồ vật di chuyển, thì can thiệp cần bắt đầu từ việc tăng chú ý thị giác, thay vì dạy phân loại.

Tổng thể, có thể thấy bảng kiểm 2010 mang tính “tĩnh”, tập trung vào những gì trẻ làm được tại một thời điểm, trong khi bảng 2025 mang tính “động”, theo dõi quá trình trẻ phát triển như thế nào. Sự chuyển dịch này giúp việc đánh giá không chỉ dừng lại ở chẩn đoán, mà còn trực tiếp định hướng can thiệp. Nhờ đó, người làm chuyên môn và phụ huynh có thể hiểu rõ hơn về con đường phát triển của trẻ, từ đó xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp, bắt đầu từ những nền tảng căn bản nhất.

Trong bối cảnh hiện nay, khi nhu cầu phát hiện sớm và can thiệp sớm ngày càng được nhấn mạnh, việc sử dụng cấu trúc đánh giá như phiên bản 2025 là cần thiết. Nó không chỉ giúp phát hiện sớm các dấu hiệu chậm phát triển, mà còn đảm bảo rằng mỗi can thiệp đều đi đúng hướng, đúng mức và đúng thời điểm phát triển của trẻ.

 

Tiến sỹ Sally J.Roger người đồng sáng lập mô hình can thiệp sớm Denver tập huấn cho giáo viên trung tâm Sao Mai

Linh Hoa