So sánh Bảng kiểm kỹ năng nhận thức Level 1 phiên bản 2010 và 2025: Từ đánh giá kết quả đến theo dõi quá trình phát triển

Sự khác biệt giữa Bảng kiểm kỹ năng nhận thức Level 1 phiên bản 2010 và phiên bản 2025 không chỉ nằm ở việc bổ sung hay thay đổi các tiêu chí đánh giá. Quan trọng hơn, những điều chỉnh này phản ánh một sự chuyển dịch trong cách nhìn nhận bản chất của quá trình phát triển nhận thức ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong bối cảnh can thiệp sớm theo định hướng phát triển và mối quan hệ như Mô hình Can thiệp Sớm Denver (ESDM).

1. Phiên bản 2010 tập trung nhiều hơn vào kết quả nhận thức

Ở phiên bản 2010, các tiêu chí đánh giá chủ yếu tập trung vào những kỹ năng nhận thức đã ở mức tương đối cao, chẳng hạn như phân loại đồ vật, ghép tranh, ghép vật với tranh hoặc phân loại theo màu sắc.

Để thực hiện được những nhiệm vụ này, trẻ cần có một số nền tảng nhất định về khả năng chú ý, thao tác với đồ vật và nhận biết mối quan hệ giữa các sự vật. Vì vậy, có thể nói bảng kiểm 2010 thiên về đánh giá “kết quả cuối cùng” của quá trình nhận thức – tức là trẻ đã thực hiện được kỹ năng gì tại thời điểm đánh giá.

Cách tiếp cận này có thể phù hợp với trẻ phát triển điển hình hoặc những trẻ đã có nền tảng nhận thức tương đối tốt. Tuy nhiên, đối với trẻ có nguy cơ chậm phát triển hoặc rối loạn phổ tự kỷ (ASD), cách đánh giá này có thể chưa phản ánh đầy đủ những khó khăn xuất hiện ở các giai đoạn phát triển sớm hơn.

2. Phiên bản 2025 mở rộng đánh giá từ nền tảng nhận thức

Khác với phiên bản 2010, Bảng kiểm kỹ năng nhận thức Level 1 phiên bản 2025 thể hiện cách tiếp cận toàn diện hơn khi xem nhận thức là một quá trình phát triển liên tục, bắt đầu từ những năng lực rất cơ bản.

Phiên bản mới bổ sung nhiều nhóm kỹ năng nền tảng như:

• Chú ý thị giác: theo dõi vật đang di chuyển, nhìn vật ở khoảng cách gần, quan sát vật rơi.
• Phối hợp mắt – tay: nhìn vào đồ vật khi với tay, chuyển đồ vật từ tay này sang tay kia.
• Hành vi khám phá: gõ, đẩy, ném và tác động lên đồ vật.
• Hiểu sự tồn tại của đối tượng: tìm kiếm đồ vật khi bị che khuất.
• Chơi có mục đích với đồ vật: thực hiện các thao tác như bỏ vào – lấy ra khỏi vật chứa.

Việc bổ sung những kỹ năng này giúp bảng kiểm phản ánh rõ hơn quá trình hình thành nhận thức từ những năng lực nền tảng đến các kỹ năng phức tạp hơn.

3. Nhận thức không bắt đầu từ phân loại mà bắt đầu từ chú ý và khám phá

Ý nghĩa phát triển quan trọng của những thay đổi trong phiên bản 2025 nằm ở việc nhìn nhận nhận thức theo một chuỗi phát triển có tính kế tiếp.

Trẻ cần có khả năng chú ý trước khi có thể tương tác hiệu quả với môi trường. Từ tương tác, trẻ bắt đầu khám phá và tạo ra trải nghiệm. Qua quá trình khám phá, trẻ dần hình thành hiểu biết về đặc điểm, chức năng và mối quan hệ giữa các sự vật. Trên nền tảng đó, những kỹ năng cao hơn như ghép đôi, phân loại và khái quát hóa mới có điều kiện phát triển.

Vì vậy, nếu những nền tảng như chú ý, phối hợp mắt – tay hoặc khám phá đồ vật chưa hình thành, việc trực tiếp yêu cầu trẻ thực hiện các nhiệm vụ nhận thức phức tạp có thể chưa phù hợp.

Phiên bản 2025, bằng cách đưa những kỹ năng nền tảng này vào bảng kiểm, giúp người đánh giá theo dõi sát hơn tiến trình phát triển tự nhiên của trẻ.

4. Xác định chính xác “điểm nghẽn” để xây dựng mục tiêu can thiệp

Sự thay đổi này đặc biệt có ý nghĩa trong can thiệp sớm theo mô hình ESDM.

Khi chỉ sử dụng các tiêu chí ở mức độ cao hơn như trong phiên bản 2010, một trẻ có thể được nhận xét đơn giản rằng “chưa biết phân loại”. Tuy nhiên, nhận xét này chưa cho biết nguyên nhân thực sự nằm ở đâu.

Trẻ chưa phân loại được có thể vì:

• Chưa duy trì được chú ý với đồ vật.
• Chưa hiểu yêu cầu của người lớn.
• Chưa biết cách thao tác với đồ vật.
• Chưa nhận biết được đặc điểm giống và khác nhau.
• Chưa hình thành khả năng bắt chước hoặc học qua tương tác.

Trong khi đó, cấu trúc của phiên bản 2025 giúp chuyên gia đi ngược về những kỹ năng nền tảng hơn để xác định điểm khó khăn của trẻ.

Ví dụ, nếu trẻ chưa có khả năng theo dõi một đồ vật đang di chuyển bằng mắt, mục tiêu can thiệp có thể cần bắt đầu từ tăng chú ý thị giác và khả năng theo dõi, thay vì ngay lập tức yêu cầu trẻ thực hiện các nhiệm vụ phân loại.

5. Từ đánh giá “tĩnh” sang đánh giá quá trình phát triển

Nhìn tổng thể, có thể thấy Bảng kiểm kỹ năng nhận thức Level 1 phiên bản 2010 mang tính tương đối “tĩnh”, tập trung nhiều vào việc trẻ đang làm được gì tại một thời điểm.

Trong khi đó, phiên bản 2025 mang tính “động” hơn, giúp người làm chuyên môn quan sát trẻ đang phát triển như thế nào và nền tảng nào cần được xây dựng tiếp theo.

Đây là sự chuyển dịch quan trọng bởi đánh giá không còn chỉ nhằm xác định trẻ đạt hay chưa đạt một kỹ năng, mà còn trở thành công cụ định hướng can thiệp.

Từ kết quả đánh giá, chuyên gia có thể xác định trình tự mục tiêu phù hợp hơn: bắt đầu từ kỹ năng nền tảng, tăng dần độ phức tạp và tạo cơ hội để trẻ vận dụng kỹ năng trong các hoạt động chơi và tương tác tự nhiên.

6. Ý nghĩa đối với phát hiện và can thiệp sớm

Trong bối cảnh phát hiện sớm và can thiệp sớm chậm phát triển, rối loạn phổ tự kỷ và các khó khăn phát triển ngày càng được quan tâm, cách tiếp cận của phiên bản 2025 mang lại nhiều giá trị thực tiễn.

Việc đánh giá các kỹ năng nền tảng như chú ý, phối hợp mắt – tay, khám phá và hiểu sự tồn tại của đồ vật có thể giúp chuyên gia nhận diện những khó khăn phát triển ở giai đoạn sớm hơn, thay vì chờ đến khi trẻ không thực hiện được các kỹ năng nhận thức phức tạp.

Quan trọng hơn, kết quả đánh giá có thể được sử dụng để xây dựng kế hoạch hỗ trợ đúng hướng, phù hợp với mức độ phát triển và nhu cầu riêng của từng trẻ.

Kết luận

Sự chuyển đổi từ Bảng kiểm kỹ năng nhận thức Level 1 phiên bản 2010 sang phiên bản 2025 cho thấy một bước tiến rõ rệt trong tư duy đánh giá và can thiệp phát triển trẻ nhỏ.

Nếu phiên bản 2010 thiên về câu hỏi “Trẻ đã làm được gì?”, thì phiên bản 2025 hướng nhiều hơn đến câu hỏi “Trẻ đang phát triển như thế nào và cần hỗ trợ từ đâu?”

Đây chính là giá trị nổi bật của cách tiếp cận mới: đánh giá không chỉ để xác định mức độ phát triển mà còn để tìm ra nền tảng cần can thiệp tiếp theo.

Trong thực hành can thiệp sớm, việc hiểu được “điểm bắt đầu” của mỗi trẻ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi mục tiêu được lựa chọn đúng mức độ, đúng trình tự và phù hợp với khả năng hiện tại, trẻ sẽ có nhiều cơ hội hơn để hình thành các kỹ năng nhận thức, giao tiếp, xã hội và học tập một cách tự nhiên, bền vững.

 

Tiến sỹ Sally J.Roger người đồng sáng lập mô hình can thiệp sớm Denver tập huấn cho giáo viên trung tâm Sao Mai

Linh Hoa