Những điều chỉnh trong bảng kiểm Giao tiếp diễn đạt Level 1 – phiên bản 2025

Những điều chỉnh trong bảng kiểm Giao tiếp diễn đạt Level 1 – phiên bản 2025 phản ánh một sự chuyển dịch có tính hệ thống, không chỉ ở cấu trúc mục tiêu mà còn ở cách hiểu về bản chất của giao tiếp sớm ở trẻ tự kỷ.

I. Sự chuyển dịch từ hành vi đơn lẻ sang tổ hợp hành vi giao tiếp

Một trong những thay đổi cốt lõi của phiên bản 2025 là việc chuyển trọng tâm đánh giá từ các hành vi giao tiếp riêng lẻ sang năng lực phối hợp đa hành vi. Trong khi bảng kiểm 2010 chủ yếu xem xét các biểu hiện đơn lập như với tay, phát âm hoặc giao tiếp mắt, thì phiên bản 2025 đã bổ sung rõ ràng tiêu chí yêu cầu trẻ kết hợp hai hoặc nhiều hành vi giao tiếp có định hướng.

Về mặt phát triển, sự thay đổi này phản ánh bước tiến quan trọng từ giao tiếp mang tính công cụ đơn giản sang hệ thống giao tiếp đa phương thức.Trẻ không chỉ dừng lại ở việc thể hiện nhu cầu, mà bắt đầu huy động đồng thời nhiều kênh (vận động, thị giác, âm thanh) để truyền đạt ý định. Đây chính là nền tảng của ngôn ngữ biểu đạt thực sự.

Từ góc độ can thiệp, điều này đòi hỏi sự điều chỉnh rõ rệt trong thiết kế mục tiêu. Việc chấp nhận các hành vi đơn lẻ (ví dụ chỉ với tay) không còn đủ. Thay vào đó, nhà can thiệp cần xây dựng các tình huống buộc trẻ phải phối hợp như: với tay kết hợp nhìn, hoặc cử chỉ đi kèm phát âm. Việc củng cố cũng cần chuyển từ từng hành vi riêng biệt sang toàn bộ chuỗi giao tiếp tích hợp.

Các mục trong bảng kiểm 2025 như “kết hợp hai hoặc nhiều hành vi giao tiếp…” hay “phát ra âm thanh kết hợp với giao tiếp bằng mắt và/hoặc cử chỉ…” là minh chứng rõ ràng cho định hướng này.

II. Tăng cường vai trò của chú ý chung

Một điểm đổi mới mang tính bản chất khác là sự mở rộng đáng kể các chỉ báo liên quan đến chú ý chung. Nếu như phiên bản 2010 chủ yếu dừng lại ở giao tiếp mắt nhằm đạt được mục đích yêu cầu, thì bảng kiểm 2025 đã bổ sung các hành vi như chuyển hướng ánh nhìn, khởi xướng chú ý chung và bình luận.

Sự thay đổi này thể hiện bước chuyển từ giao tiếp mang chức năng đòi hỏisang giao tiếp mang chức năng chia sẻ.Đây là một bước nhảy phát triển quan trọng, bởi chú ý chung chính là nền tảng của ngôn ngữ xã hội, tư duy biểu tượng và khả năng học qua tương tác.

Về mặt can thiệp, hệ quả là mục tiêu không thể chỉ dừng ở việc dạy trẻ “xin”. Thay vào đó, cần chủ động xây dựng các hoạt động thúc đẩy trẻ:

• nhìn qua lại giữa người và đồ vật,
• chỉ để chia sẻ sự chú ý,
• chủ động thu hút người khác vào trải nghiệm của mình.

Các item như “chuyển hướng nhìn từ đồ vật sang người…”, “khởi xướng chú ý chung…” hay “chỉ vào… để bình luận” hoàn toàn không xuất hiện trong phiên bản 2010, cho thấy sự mở rộng đáng kể về chiều sâu xã hội của giao tiếp.

III. Làm rõ chất lượng và tính biểu tượng của cử chỉ

Phiên bản 2025 cũng thể hiện sự tinh chỉnh đáng kể trong việc định nghĩa và phân loại cử chỉ giao tiếp. Không chỉ dừng ở việc ghi nhận hành vi, bảng kiểm mới làm rõ sự khác biệt giữa với tay mang tính mục đích và hành vi chộp mang tính vận động, đồng thời nhấn mạnh việc sử dụng ngón trỏ hoặc ngón cái thay vì toàn bộ bàn tay, cũng như phân biệt các ngữ cảnh sử dụng cử chỉ (yêu cầu, lựa chọn, bình luận).

Về phát triển, điều này phản ánh sự chuyển đổi từ hành vi vận động đơn thuần sang cử chỉ mang tính biểu tượng, một tiền đề trực tiếp của ngôn ngữ ký hiệu và từ vựng nói. Khi cử chỉ trở nên có chủ đích, có định hướng và có chức năng, trẻ đã bước vào giai đoạn giao tiếp có ý nghĩa.

Trong thực hành can thiệp, điều này đòi hỏi việc định hình hành vi một cách chính xác. Các hành vi như kéo tay người lớn hoặc với bằng cả bàn tay không còn được xem là đạt yêu cầu. Thay vào đó, cần hướng tới việc trẻ sử dụng cử chỉ chỉ tay chính xác, có định hướng rõ ràng.

Các tiêu chí như “không bao gồm hành động với tay chỉ để chộp lấy” hay “chỉ bằng ngón trỏ hoặc ngón cái…” là những minh chứng tiêu biểu cho sự nhấn mạnh này.

IV. Mở rộng chức năng giao tiếp

Một thay đổi quan trọng khác là sự mở rộng phạm vi chức năng giao tiếp. Trong khi bảng kiểm 2010 chủ yếu tập trung vào yêu cầu và từ chối, thì phiên bản 2025 đã bổ sung các chức năng như lựa chọn, phản đối, bình luận và chia sẻ trải nghiệm.

Về mặt phát triển, điều này cho thấy trẻ bắt đầu hình thành ý định giao tiếp đa chức năng, một yếu tố cốt lõi của giao tiếp xã hội. Giao tiếp không còn chỉ nhằm thỏa mãn nhu cầu trước mắt mà trở thành công cụ để tương tác, chia sẻ và tham gia vào thế giới xã hội.

Trong can thiệp, điều này đòi hỏi mở rộng mục tiêu dạy học. Trẻ cần được tạo cơ hội để:

• lựa chọn giữa các phương án,
• thể hiện sự không đồng ý,
• chia sẻ sự quan tâm,
• và tham gia vào các tình huống giao tiếp mang tính xã hội.

Các item như “phản ứng khi được lựa chọn…”, “thể hiện sự từ chối…” hay “chỉ vào… để bình luận” phản ánh rõ sự đa dạng hóa chức năng này.

V. Chuẩn hóa và chi tiết hóa phát triển phát âm

Ở lĩnh vực phát âm, bảng kiểm 2025 cho thấy sự tiếp cận mang tính hệ thống hơn so với phiên bản 2010. Thay vì chỉ ghi nhận các biểu hiện chung như bập bẹ hoặc số lượng phụ âm, phiên bản mới đã phân tách rõ các mức độ phát triển: nguyên âm, âm tiết phụ âm–nguyên âm (CV), và khả năng luân phiên qua lại.

Điều này phù hợp với trình tự phát triển âm học điển hình, qua đó giúp can thiệp trở nên chính xác và có cơ sở hơn. Trẻ được hỗ trợ đi từ những đơn vị âm đơn giản đến cấu trúc phức tạp hơn trong tương tác xã hội.

Trong thực hành, điều này định hướng rõ ràng cho lộ trình can thiệp: từ nguyên âm → âm tiết CV → luân phiên giao tiếp. Các tiêu chí như “phát âm qua lại nguyên âm” và “phát âm qua lại âm tiết CV” là minh chứng cụ thể.

VI. Gia tăng mức độ chủ động trong giao tiếp

Một đặc điểm nổi bật khác của phiên bản 2025 là sự nhấn mạnh vào tính chủ động của trẻ, thể hiện qua các thuật ngữ như “khởi xướng” và “tự phát”. Điều này đánh dấu sự chuyển dịch từ giao tiếp mang tính phản ứng sang giao tiếp mang tính chủ động.

Về phát triển, đây là dấu hiệu cho thấy trẻ đang tiến gần hơn đến giao tiếp tự nhiên, nơi trẻ không chỉ đáp ứng mà còn chủ động tạo ra tương tác.

Trong can thiệp, điều này đòi hỏi giảm dần sự hỗ trợ trực tiếp, đồng thời tăng cường các chiến lược như chờ đợi có chủ đích và tạo động lực nội tại để khuyến khích trẻ tự khởi xướng giao tiếp.

Các item như “tự phát nhìn qua lại…” và “khởi xướng chú ý chung…” phản ánh rõ định hướng này.

VII. Kết luận

Tổng thể, bảng kiểm Giao tiếp diễn đạt Level 1 – phiên bản 2025 thể hiện một sự chuyển đổi toàn diện từ cách tiếp cận dựa trên hành vi rời rạc sang cách tiếp cận hệ thống, tích hợp và mang tính phát triển.

Nếu như phiên bản 2010 tập trung vào các hành vi riêng lẻ, chức năng yêu cầu và ít chú trọng đến chất lượng xã hội của giao tiếp, thì phiên bản 2025 đã:

• nhấn mạnh hệ thống giao tiếp đa phương thức,
• tích hợp chú ý chung như một trục phát triển trung tâm,
• mở rộng chức năng giao tiếp,
• chuẩn hóa tiến trình phát âm,
• và đề cao tính chủ động của trẻ.

Ý nghĩa lớn nhất của sự thay đổi này là việc đưa Level 1 tiến gần hơn với quỹ đạo phát triển tự nhiên của trẻ điển hình. Qua đó, bảng kiểm không chỉ đóng vai trò đánh giá, mà còn trở thành một khung định hướng can thiệp giúp xây dựng nền tảng cho ngôn ngữ biểu đạt, giao tiếp xã hội và khả năng học tập lâu dài.

 

Tiến sỹ Sally J.Roger người đồng sáng lập mô hình can thiệp sớm Denver tập huấn cho giáo viên trung tâm Sao Mai