Bắt đầu từ điều con thích – xây dựng mối quan tâm chung giữa cô và trẻ qua hoạt động chơi tự nhiên

  Trong quá trình can thiệp cho trẻ tự kỷ, một trong những khó khăn mà giáo viên thường gặp là trẻ ít chú ý đến người khác, ít chủ động tương tác, khó chia sẻ sự chú ý và thường tập trung vào những hoạt động hoặc đồ vật theo sở thích riêng.

Nhiều khi người lớn cố gắng gọi tên, đặt câu hỏi, yêu cầu trẻ nhìn hoặc hướng dẫn trẻ thực hiện một nhiệm vụ, nhưng trẻ vẫn chưa thực sự tham gia vào hoạt động chung. Vậy làm thế nào để trẻ tự nguyện chú ý đến người khác, chủ động tương tác và dần hình thành khả năng chia sẻ trải nghiệm.  Một trong những hướng tiếp cận quan trọng là bắt đầu từ chính những điều trẻ yêu thích, thông qua hoạt động chơi tự nhiên để xây dựng mối quan tâm chung.

1. Mối quan tâm chung là gì?

Mối quan tâm chung là khả năng trẻ và người khác cùng hướng sự chú ý vào một đồ vật, sự việc hoặc hoạt động để chia sẻ trải nghiệm với nhau.

Đây không đơn thuần là việc trẻ nhìn vào đồ vật hay nhìn vào người đối diện, mà là khả năng phối hợp sự chú ý giữa ba yếu tố:

• Trẻ.
• Người tương tác với trẻ.
• Đồ vật hoặc sự việc đang được cùng quan tâm.

Ví dụ: Khi trẻ đang chơi ô tô, cô không vội yêu cầu trẻ trả lời câu hỏi mà cùng tham gia đẩy ô tô, tạo âm thanh vui nhộn. Khi chiếc ô tô chạy đến một vị trí bất ngờ, cô dừng lại, chờ đợi phản ứng của trẻ. Trẻ nhìn đồ vật, nhìn cô hoặc có hành động chia sẻ chú ý. Lúc này một cơ hội tương tác chung đã được hình thành. Đây chính là nền tảng quan trọng để hình thành tương tác xã hội có ý nghĩa.

2. Vì sao mối quan tâm chung quan trọng đối với trẻ tự kỷ?

Mối quan tâm chung được xem là một trong những nền tảng quan trọng cho sự phát triển giao tiếp, ngôn ngữ và nhận thức xã hội của trẻ.

Thứ nhất: Là cầu nối hình thành tương tác xã hội. Khi có mối quan tâm chung, trẻ bắt đầu biết chia sẻ sự chú ý với người khác, không chỉ tập trung vào đồ vật hoặc hoạt động của riêng mình mà còn quan tâm đến sự hiện diện và phản ứng của đối tác giao tiếp.

Thứ hai: Tạo tiền đề cho sự phát triển ngôn ngữ. Khi cô và trẻ cùng chú ý đến một đồ vật hoặc sự kiện, cô có thể gọi tên, mô tả đặc điểm và hành động của đồ vật ngay trong tình huống thực tế. Nhờ đó, trẻ có cơ hội kết nối từ ngữ với sự vật, sự việc mà trẻ đang quan tâm.

Thứ ba: Giúp trẻ học hỏi thông qua người khác. Mối quan tâm chung tạo ra cơ hội để trẻ quan sát, bắt chước, tiếp nhận thông tin và học các kỹ năng mới từ người lớn. Trẻ dần hiểu rằng giao tiếp không chỉ để yêu cầu thứ mình muốn mà còn để chia sẻ niềm vui, sự chú ý và trải nghiệm với người khác.

3. Những biểu hiện ban đầu của mối quan tâm chung

          

Trong quá trình can thiệp, giáo viên cần quan sát những biểu hiện nhỏ nhất của trẻ trong quá trình chơi và tương tác. Một số biểu hiện có thể quan sát bao gồm:

Mức độ 1: Trẻ chú ý đến đồ vật hoặc hoạt động.

• Trẻ nhìn vào đồ vật mà mình yêu thích.
• Trẻ quan sát hoạt động đang diễn ra.
• Trẻ thể hiện sự quan tâm thông qua nét mặt, cử chỉ hoặc hành động.

Mức độ 2: Trẻ chú ý đến người tương tác.

• Trẻ nhìn về phía cô khi cô tham gia vào hoạt động trẻ yêu thích.
• Trẻ chú ý đến hành động hoặc biểu cảm của cô.
• Trẻ nhận biết sự hiện diện và tham gia của người khác trong trò chơi.

Mức độ 3: Trẻ phối hợp sự chú ý giữa người và đồ vật.

• Trẻ nhìn đồ vật, sau đó nhìn về phía cô.
• Trẻ chuyển hướng chú ý từ cô sang đồ vật hoặc ngược lại.
• Trẻ quan sát phản ứng của cô khi có sự kiện xảy ra trong lúc chơi.

Mức độ 4: Trẻ chủ động chia sẻ sự chú ý.

• Trẻ chủ động nhìn cô để chia sẻ một điều mình quan tâm.
• Trẻ chỉ, đưa hoặc hướng sự chú ý của cô đến đồ vật.
• Trẻ sử dụng ánh mắt, cử chỉ, âm thanh hoặc lời nói để chia sẻ trải nghiệm.
• Trẻ chủ động khởi xướng và duy trì những lượt tương tác chung.

Lưu ý: Đây là các biểu hiện quan sát gợi ý để giáo viên theo dõi tiến trình phát triển, không phải thang phân loại cứng nhắc. Trẻ có thể thể hiện mối quan tâm chung bằng nhiều cách khác nhau, không nhất thiết phải giao tiếp bằng mắt trực tiếp.

4. Làm thế nào để xây dựng mối quan tâm chung thông qua hoạt động chơi tự nhiên.

Nguyên tắc quan trọng là không bắt đầu bằng những yêu cầu mà trẻ chưa sẵn sàng thực hiện. Hãy bắt đầu từ sở thích, khả năng và mức độ tham gia hiện tại của trẻ.

Bước 1: Quan sát và tìm hiểu điều trẻ yêu thích

• Quan sát những đồ vật, trò chơi hoặc hoạt động khiến trẻ chú ý.
• Tìm hiểu trẻ thích chơi một mình hay có xu hướng tìm kiếm sự hỗ trợ từ người khác.
• Xác định những hoạt động có thể tạo ra sự hứng thú và cơ hội tương tác.

Bước 2: Tham gia vào hoạt động của trẻ

• Ngồi gần trẻ, cùng chơi với đồ vật trẻ đang quan tâm.
• Bắt chước hành động chơi của trẻ để tạo sự kết nối.
• Không vội thay đổi cách chơi hoặc đưa ra quá nhiều yêu cầu.
• Tạo cảm giác thoải mái, vui vẻ để trẻ chấp nhận sự tham gia của cô.

Bước 3: Tạo cơ hội để trẻ chú ý đến cô

• Tạo những tình huống vui bất ngờ trong lúc chơi.
• Thay đổi giọng nói, nét mặt hoặc cách sử dụng đồ chơi để thu hút sự chú ý.
• Tạm dừng một hoạt động trẻ yêu thích để chờ đợi phản ứng tự nhiên.
• Đáp lại ngay những tín hiệu giao tiếp nhỏ nhất của trẻ.

Bước 4: Khuyến khích trẻ phối hợp sự chú ý giữa cô và đồ vật

• Tạo tình huống để trẻ có cơ hội nhìn đồ vật rồi hướng sự chú ý về phía cô.
• Chờ đợi trẻ chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ hoặc chia sẻ trải nghiệm.
• Khuyến khích trẻ sử dụng ánh mắt, cử chỉ, âm thanh hoặc lời nói để tương tác.
• Dần mở rộng hoạt động từ những lượt tương tác ngắn sang các lượt chơi qua lại. 

Không phải là trẻ chơi theo cách người lớn mong muốn, mà là người lớn biết tận dụng điều trẻ quan tâm để tạo ra cơ hội kết nối. Người lớn cần biết chờ đợi, quan sát và đáp ứng tín hiệu của trẻ thay vì liên tục gọi tên, hỏi hoặc yêu cầu trẻ thực hiện. Muốn trẻ quan tâm đến chúng ta, trước hết chúng ta hãy quan tâm đến những điều trẻ yêu thích. Từ một món đồ chơi, một hoạt động đơn giản hay một khoảnh khắc trẻ hào hứng, người lớn có thể tạo nên những cơ hội tương tác đầu tiên, đặt nền móng cho sự phát triển giao tiếp và ngôn ngữ của trẻ.

HL