Bảng kiểm ESDM 2025 bổ sung nhóm kỹ năng “Phát triển bật âm”. Ý nghĩa dưới góc độ lý thuyết phát triển và thực hành can thiệp
Việc bổ sung một nhóm kỹ năng hoàn toàn mới mang tên “Phát triển bật âm” trong bảng kiểm Early Start Denver Model (ESDM) phiên bản 2025 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với cả lý thuyết phát triển ngôn ngữ sớm lẫn thực hành can thiệp cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ. Sự thay đổi này phản ánh xu hướng cập nhật của mô hình Denver theo các nghiên cứu hiện đại về phát triển âm thanh tiền ngôn ngữ và vai trò của vận động lời nói trong quá trình hình thành ngôn ngữ.
Bài viết dưới đây phân tích ý nghĩa của sự bổ sung này thông qua ba khía cạnh chính: tiến trình phát triển âm thanh sinh học của trẻ, lý do cập nhật trong bảng kiểm, và hàm ý đối với thực hành can thiệp Denver.
1. Bản chất của nhóm kỹ năng “Phát triển bật âm”
Các mục trong bảng kiểm mới cho thấy một chuỗi phát triển âm thanh có tính hệ thống, phản ánh khá chính xác tiến trình sinh học tự nhiên của sự phát triển ngôn ngữ ở trẻ nhỏ.
1.1. Giai đoạn 1: Xuất hiện các nguyên âm đơn giản
Ở giai đoạn đầu, trẻ bắt đầu tạo ra các âm nguyên âm đơn giản như: “a”; “u”; “i” nhất là trong các tình huống chơi hoặc tương tác vui vẻ.
Đây là giai đoạn tiền lời nói, khi trẻ bắt đầu khám phá khả năng của cơ quan phát âm như môi, lưỡi và luồng hơi. Những biểu hiện này trong bảng kiểm ESDM trước đây thường nằm rải rác trong các lĩnh vực: giao tiếp xã hội; bắt chước; tương tác
Tuy nhiên, bảng kiểm 2025 đã tách riêng thành một chuỗi phát triển âm thanh độc lập, cho thấy tầm quan trọng ngày càng được nhấn mạnh của vận động phát âm sớm.
1.2. Giai đoạn 2: Âm thanh mang tính biểu cảm xã hội
Sau khi xuất hiện các nguyên âm cơ bản, trẻ bắt đầu tạo ra các âm thanh có giá trị cảm xúc và xã hội, ví dụ: tiếng vui thích, tiếng khó chịu, ê a khi chơi
Ở giai đoạn này, âm thanh không chỉ là vận động miệng đơn thuần mà bắt đầu trở thành công cụ giao tiếp cảm xúc.
Quá trình phát triển này cho thấy một chuỗi tiến hóa quan trọng: Âm thanh → giao tiếp cảm xúc → ngôn ngữ
Đây là bước trung gian cực kỳ quan trọng trong sự hình thành hệ thống giao tiếp bằng lời nói.
1.3. Giai đoạn 3: Xuất hiện phụ âm đầu tiên
Tiếp theo, trẻ bắt đầu tạo ra các phụ âm đơn giản, chẳng hạn: b-b; m-m
Sự xuất hiện của phụ âm cho thấy trẻ bắt đầu phối hợp vận động của môi, lưỡi và hơi thở. Đây là bước chuyển từ:
trò chơi âm thanh → kiểm soát vận động lời nói
Đối với trẻ tự kỷ, đây thường là giai đoạn dễ gặp khó khăn vì các vấn đề liên quan đến điều phối vận động miệng và bắt chước âm thanh.
1.4. Giai đoạn 4: Hình thành âm tiết CV
Ở giai đoạn tiếp theo, trẻ bắt đầu tạo ra các âm tiết dạng CV, ví dụ: ba, to
Âm tiết CV là đơn vị cấu trúc cơ bản của lời nói trong hầu hết các ngôn ngữ trên thế giới, vì vậy sự xuất hiện của các âm tiết này đánh dấu bước tiến quan trọng từ âm thanh rời rạc sang cấu trúc lời nói có tổ chức.
1.5. Giai đoạn 5: Bập bẹ chuẩn
Khi trẻ bắt đầu lặp lại các âm tiết CV liên tiếp, chúng ta quan sát được hiện tượng bập bẹ chuẩn, ví dụ: ba ba ba, ba da ba da
Đây là mốc phát triển đặc biệt quan trọng của ngôn ngữ. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng nếu trẻ không xuất hiện các chuỗi bập bẹ trước 10–12 tháng, nguy cơ rối loạn ngôn ngữ hoặc rối loạn phổ tự kỷ sẽ tăng đáng kể.
1.6. Giai đoạn 6: Bập bẹ biến đổi
Sau bập bẹ chuẩn, trẻ bắt đầu tạo ra các chuỗi âm đa dạng hơn, ví dụ: papadaba, mamalata
Giai đoạn này được gọi là bập bẹ biến đổi hoặc âm đa sắc. Đặc điểm của nó là: xuất hiện nhiều loại phụ âm khác nhau, nhịp điệu giống lời nói thật
Điều này cho thấy hệ thống vận động lời nói của trẻ đã đạt đến mức linh hoạt và phối hợp cao hơn.
1.7. Giai đoạn 7: Hình thành hệ phụ âm cơ bản
Bảng kiểm ESDM 2025 còn phân loại rõ ràng các phụ âm theo vị trí phát âm, chẳng hạn:
Nhóm hai môi: m, b, p
Nhóm răng – lợi: t, d, n
Nhóm bán nguyên âm: h, y
Cách phân loại này cho thấy bảng kiểm mới được xây dựng dựa trên tiến trình phát triển âm vị học của trẻ.
1.8. Giai đoạn 8: Chuỗi âm có ngữ điệu giống lời nói
Ở giai đoạn cuối của chuỗi phát triển này, trẻ tạo ra các chuỗi âm có: cao độ, nhịp điệu, ngữ điệu
giống với một câu nói thật, mặc dù chưa có từ rõ ràng. Ví dụ, trẻ có thể nói: “ba ba ba ba?”
Nghe giống như một câu hỏi hoàn chỉnh. Giai đoạn này thường được gọi là ngôn ngữ gần phát âm.
2. Vì sao bảng kiểm ESDM 2025 phải bổ sung nhóm kỹ năng này?
Trong các phiên bản trước của Early Start Denver Model, các hành vi phát âm sớm thường được phân tán trong nhiều lĩnh vực như: giao tiếp, bắt chước, ngôn ngữ biểu đạt
Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy trẻ trong phổ tự kỷ thường gặp khó khăn ngay từ giai đoạn phát âm tiền ngôn ngữ. Những khó khăn phổ biến bao gồm:
- Ít phát âm tự nhiên
- Bập bẹ xuất hiện muộn
- Số lượng phụ âm hạn chế
- Âm thanh đơn điệu
- Thiếu ngữ điệu giao tiếp
Nếu không can thiệp ngay từ giai đoạn trò chơi âm thanh, trẻ rất khó tiến tới phát triển lời nói có ý nghĩa.
Vì vậy, bảng kiểm 2025 đã tách riêng “Phát triển bật âm” thành một lĩnh vực phát triển độc lập, cho phép nhà can thiệp đánh giá sớm và can thiệp có mục tiêu hơn.
3. Ý nghĩa đối với mô hình Denver
Sự bổ sung này phản ánh ba định hướng phát triển quan trọng của mô hình Denver.
3.1. Nhấn mạnh nền tảng vận động lời nói
Trước đây, ESDM chủ yếu nhấn mạnh các nền tảng: tương tác xã hội, bắt chước, chia sẻ chú ý
Bảng kiểm mới cho thấy vận động lời nói và phát triển âm thanh cũng là một nền tảng cốt lõi của ngôn ngữ.
3.2. Can thiệp âm thanh cần bắt đầu rất sớm
Level 1 của ESDM tương ứng với mức phát triển 12–24 tháng. Tuy nhiên, nhiều trẻ tự kỷ ở độ tuổi 24 tháng vẫn: chưa bập bẹ, chưa có âm tiết CV
Do đó, can thiệp cần bắt đầu từ các hoạt động rất cơ bản như: chơi bật âm, chơi âm thanh, bắt chước âm thanh.
3.3. Tăng vai trò của trò chơi âm thanh
Trong nhiều mục của bảng kiểm mới, có cụm mô tả: “khi người lớn phát ra âm thanh trong lúc chơi”. Điều này nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi của ESDM:
Ngôn ngữ được sinh ra trong tương tác xã hội và trò chơi.
Vì vậy, việc dạy âm không nên diễn ra theo cách luyện phát âm khô cứng, mà nên được tích hợp trong các hoạt động như: chơi thổi bong bóng, bắt chước tiếng động, tạo âm thanh vui nhộn, trò chơi nhịp điệu và ngữ điệu.
4. Ý nghĩa đối với sự phát triển của trẻ tự kỷ
Việc bổ sung nhóm kỹ năng này giúp phát hiện sớm nguy cơ chậm nói. Những dấu hiệu cảnh báo quan trọng bao gồm: không phát nguyên âm, không bập bẹ, không tạo âm tiết CV, không xuất hiện phụ âm
Nếu trẻ thiếu các mốc này, nguy cơ chậm phát triển ngôn ngữ là rất cao.
Ngoài ra, nhóm kỹ năng này còn có giá trị:
4.1. Dự đoán khả năng phát triển lời nói
Trẻ có: nhiều phụ âm, nhiều chuỗi bập bẹ thường có khả năng phát triển ngôn ngữ tốt hơn.
4.2. Tăng cơ hội hình thành từ
Chuỗi phát triển tự nhiên của ngôn ngữ thường là: bập bẹ → âm tiết → từ đơn → câu
Nếu trẻ không có giai đoạn bập bẹ, việc phát triển từ vựng thường gặp nhiều khó khăn.
4.3. Hỗ trợ giao tiếp xã hội
Âm thanh giúp trẻ: gọi người khác, thể hiện cảm xúc, thu hút sự chú ý
Do đó, phát triển âm thanh cũng góp phần tăng cường tương tác xã hội.
5. Ý nghĩa cốt lõi của sự bổ sung này
Điểm thay đổi quan trọng nhất của bảng kiểm ESDM 2025 là chính thức coi phát triển bật âm như một trụ cột của phát triển ngôn ngữ.
Nếu trước đây mô hình nhấn mạnh chuỗi: tương tác xã hội → ngôn ngữ thì hiện nay cấu trúc phát triển được nhìn nhận đầy đủ hơn: tương tác xã hội, bắt chước, phát triển bật âm → ngôn ngữ
6. Hàm ý thực hành cho giáo viên Denver
Khi đánh giá và can thiệp Level 1, giáo viên cần tăng cường các hoạt động:
Trò chơi bật âm: ba ba ba, ma ma ma, pa pa pa
Trò chơi âm thanh: thổi bong bóng, tiếng xe, tiếng động vật
Bắt chước âm thanh: người lớn phát âm, trẻ bắt chước lại
Các hoạt động này cần được thực hiện trong bối cảnh chơi tự nhiên và tương tác xã hội tích cực.
Kết luận
Việc bổ sung nhóm kỹ năng “Phát triển bật âm” trong bảng kiểm Level 1 của Early Start Denver Model phiên bản 2025 phản ánh một bước tiến quan trọng trong cách tiếp cận can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ. Sự thay đổi này:
- Cập nhật mô hình Denver theo các nghiên cứu mới về phát triển âm thanh tiền ngôn ngữ
- Nhấn mạnh vai trò nền tảng của bập bẹ và vận động lời nói
- Tăng khả năng phát hiện sớm nguy cơ chậm nói ở trẻ tự kỷ
- Định hướng can thiệp ngôn ngữ bắt đầu từ trò chơi bật âm trong tương tác xã hội
Nhờ đó, việc can thiệp sớm có thể tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển ngôn ngữ và giao tiếp lâu dài của trẻ trong phổ tự kỷ.
TS, Sally J.Roger tập huấn các chiến lược giảng dạy mô hình Denver cho giáo viên 
TS. Sally J.Roger tập huấn các chiến lược giảng dạy mô hình Denver
TS, Sally J.Roger giám sát ca chiến lược giảng dạy mô hình Denver
