“Đến lượt cô, đến lượt con” – xây dựng kỹ năng luân phiên để duy trì tương tác của trẻ qua trò chơi

Trong quá trình can thiệp sớm cho trẻ có rối loạn phổ tự kỷ, việc xây dựng mối quan tâm chung là một trong những bước quan trọng giúp người lớn bước vào thế giới của trẻ. Tuy nhiên, để hoạt động chơi không chỉ dừng lại ở việc người lớn quan sát và trẻ chơi một mình, chúng ta cần giúp trẻ hình thành kỹ năng tương tác qua lại. Một trong những kỹ năng nền tảng đó chính là kỹ năng luân phiên (Turn-taking) trong mô hình Can thiệp sớm Denver (ESDM).

Luân phiên không đơn thuần là việc nhường đồ chơi cho người khác, mà là khả năng tham gia vào một hoạt động có sự qua lại giữa hai hoặc nhiều người: người này thực hiện một hành động, người kia tiếp nối bằng hành động của mình. Đây cũng chính là nền tảng quan trọng cho sự phát triển kỹ năng giao tiếp và hội thoại sau này – biết chờ đợi, biết phản hồi và duy trì sự tương tác với người khác.

1. Vì sao kỹ năng luân phiên quan trọng đối với sự phát triển tương tác của trẻ?

Một số trẻ có rối loạn phổ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc chia sẻ sự chú ý, phối hợp hành động và duy trì hoạt động chơi qua lại với người khác. Trẻ có thể thích chơi theo cách riêng, tập trung vào một món đồ chơi hoặc một hành động lặp đi lặp lại.Nếu người lớn vội vàng lấy đồ chơi của trẻ hoặc yêu cầu trẻ phải chia sẻ ngay lập tức, trẻ có thể cảm thấy khó chịu, phản kháng và không còn hứng thú với hoạt động.

Theo định hướng của ESDM, thay vì cố gắng kiểm soát trò chơi hay giành lấy đồ chơi từ trẻ, người lớn cần tìm cách tham gia vào hoạt động mà trẻ yêu thích, tạo thêm những trải nghiệm vui vẻ và hấp dẫn để trẻ chủ động mong muốn tương tác. Khi trẻ nhận ra rằng chơi cùng cô hoặc bố mẹ mang lại nhiều niềm vui hơn, trẻ sẽ dần học cách chấp nhận, khởi xướng và duy trì những lượt chơi qua lại.

Luân phiên không phải là ép trẻ phải chia sẻ, mà là tạo cơ hội để trẻ trải nghiệm niềm vui khi cùng chơi với người khác.

2. Những nguyên tắc giúp trẻ hình thành kỹ năng luân phiên theo định hướng ESDM

Để hoạt động luân phiên diễn ra tự nhiên và phù hợp với khả năng của trẻ, phụ huynh và giáo viên có thể áp dụng một số nguyên tắc sau:

• Bắt đầu bằng những lượt chơi ngắn: Ban đầu, lượt chơi của người lớn chỉ cần kéo dài khoảng 1–2 giây, sau đó nhanh chóng chuyển lại lượt cho trẻ. Điều này giúp trẻ làm quen với việc có người khác cùng tham gia mà không cảm thấy bị gián đoạn hoạt động yêu thích.
• Tạo ra những lượt chơi thú vị: Sử dụng giọng nói sinh động, nét mặt biểu cảm, âm thanh vui nhộn và những hành động bất ngờ phù hợp với sở thích của trẻ. Khi lượt chơi của người lớn hấp dẫn, trẻ sẽ có thêm động lực chờ đợi và tham gia.
• Sử dụng tín hiệu rõ ràng: Kết hợp lời nói đơn giản như “Đến lượt cô!”, “Đến lượt con!”, cùng với cử chỉ như đưa tay, chỉ vào người chơi hoặc vỗ nhẹ vào ngực để giúp trẻ nhận biết sự thay đổi lượt chơi.
• Tôn trọng phản ứng và khả năng của trẻ: Không ép trẻ phải đưa đồ chơi hoặc chờ đợi quá lâu. Có thể điều chỉnh cách chơi, giảm yêu cầu hoặc sử dụng đồ chơi tương tự để trẻ từng bước làm quen với hoạt động luân phiên.

3. Thực hành qua trò chơi: “Thả bóng lăn máng trượt”

Bối cảnh: Bé Bin (3 tuổi) rất thích nhìn những quả bóng nhựa lăn từ trên đỉnh máng trượt xuống. Bé thường ôm rổ bóng và liên tục tự thả từng quả một cách say sưa.

Mục tiêu: Giúp Bin chuyển dần từ hoạt động chơi một mình sang hoạt động chơi có sự tham gia và luân phiên cùng cô giáo.

Bước 1: Tham gia vào hoạt động trẻ yêu thích

Cô giáo không vội lấy bóng của Bin mà ngồi đối diện, ngang tầm mắt với trẻ. Khi Bin thả quả bóng đầu tiên, cô hào hứng hưởng ứng:

“Wow! Bóng lăn vèo vèo! Bóng xuống rồi!”

Thông qua lời nói và biểu cảm vui vẻ, cô cho Bin thấy mình đang quan tâm đến hoạt động mà trẻ yêu thích.

Bước 2: Tạo cơ hội để trẻ chú ý đến lượt chơi của cô

Khi Bin chuẩn bị lấy quả bóng tiếp theo, cô nhẹ nhàng đưa tay ra, tạo tín hiệu xin một lượt chơi và nói:

“Cô xin bóng nhé! Đến lượt cô Lan nào!”

Cô có thể kết hợp vỗ nhẹ vào ngực để trẻ dễ nhận biết người đang muốn tham gia lượt chơi.

Lưu ý: Không nên đột ngột lấy bóng hoặc ngăn cản trẻ tiếp tục chơi. Mục tiêu là tạo cơ hội cho trẻ nhận biết và chấp nhận sự tham gia của người khác.

Bước 3: Làm cho lượt chơi của người lớn trở nên hấp dẫn

Nếu Bin đưa bóng cho cô, dù chỉ là một hành động còn chưa chủ động, cô hãy phản hồi tích cực:

“Cảm ơn Bin! Đến lượt cô!”

Sau đó, cô thả bóng xuống máng trượt, kết hợp tạo âm thanh vui nhộn như: “Tuýt… tuýt… bíp bíp!” khi bóng lăn xuống.

Những biểu cảm và âm thanh sinh động sẽ giúp lượt chơi của cô trở nên thú vị, khuyến khích Bin tiếp tục chú ý và tham gia.

Bước 4: Chuyển lượt lại cho trẻ và duy trì vòng tương tác

Khi bóng của cô đã lăn xuống, cô nhanh chóng chuyển lượt cho Bin bằng lời nói và cử chỉ:

“Đến lượt Bin rồi!”

Sau đó, cô chờ trẻ thực hiện hành động tiếp theo và tiếp tục hưởng ứng tích cực.

Vòng chơi được hình thành: Bin thả bóng – Cô thả bóng – Bin thả bóng – Cô thả bóng.

Khi vòng luân phiên được lặp lại nhiều lần một cách vui vẻ, trẻ sẽ dần hiểu được quy luật chơi qua lại và có thêm cơ hội duy trì tương tác với người khác.

💡 Nếu trẻ không muốn chia sẻ đồ chơi thì phải làm thế nào?

Trong trường hợp Bin không muốn đưa bóng cho cô và có biểu hiện khó chịu, cô không nên ép trẻ hoặc cố gắng lấy đồ chơi từ tay trẻ.

Thay vào đó, cô có thể chuẩn bị một quả bóng tương tự để thực hiện lượt chơi của mình. Cô vui vẻ nói: “Đến lượt cô!” rồi thả quả bóng xuống máng trượt.

Bằng cách này, Bin vẫn có thể quan sát được hành động luân phiên mà không cảm thấy mình bị lấy mất món đồ chơi yêu thích.

Khi trẻ đã quen với việc người lớn cùng tham gia trò chơi, cô có thể từng bước khuyến khích trẻ trao đổi đồ chơi và chấp nhận những lượt chơi chung.

4. Gợi ý một số đồ chơi giúp trẻ thực hành kỹ năng luân phiên cùng phụ huynh

Việc lựa chọn đồ chơi phù hợp có vai trò quan trọng trong việc tạo hứng thú và duy trì tương tác. Phụ huynh và giáo viên nên ưu tiên những đồ chơi có đặc điểm đa dạng về kích thước, hình dạng, màu sắc, âm thanh, chất liệu và khả năng tạo ra những hành động qua lại.

Một số đồ chơi có thể sử dụng gồm:

• Sách và tranh ảnh: Sách bìa cứng có hình ảnh lớn, truyện tranh đơn giản, sách ảnh về em bé và các hoạt động thường ngày.
• Đồ chơi xây dựng và sáng tạo: Các loại khối xếp hình, bút màu với nhiều kích thước, bảng vẽ, giấy màu và hình dán.
• Đồ chơi tư duy: Trò chơi ghép hình đơn giản, xếp khối, phân loại hình dạng và màu sắc.
• Đồ chơi đóng vai: Bộ đồ hàng, búp bê, thú bông và các vật dụng mô phỏng hoạt động sinh hoạt hằng ngày.
• Đồ chơi vận động: Bóng với nhiều kích thước, xe ô tô, xe tải, tàu hỏa, đồ chơi kéo và đẩy.
• Đồ chơi khám phá: Xô, xẻng, cào, các vật chứa có hình dạng và kích thước khác nhau, đồ chơi có nắp đậy hoặc ren xoáy.
• Đồ chơi dưới nước: Các loại tàu nổi, cốc đựng nước, đồ chơi nổi và đồ chơi phát ra âm thanh khi bóp.

Tùy theo sở thích và khả năng của từng trẻ, phụ huynh và giáo viên có thể linh hoạt lựa chọn, điều chỉnh cách chơi để tạo ra nhiều cơ hội tương tác tự nhiên.

Lưu ý: Các vật liệu nhỏ như hạt chỉ nên được sử dụng khi có sự giám sát trực tiếp của người lớn và phù hợp với độ tuổi, khả năng của trẻ để tránh nguy cơ hóc, sặc.

5. Từ luân phiên đến những bước tiến mới trong giao tiếp

Khi những vòng chơi luân phiên được hình thành, người lớn có thể nhận thấy những thay đổi tích cực: trẻ bắt đầu chú ý đến đối tác chơi, chờ đợi hành động tiếp theo, chủ động đưa đồ chơi hoặc tìm kiếm sự phản hồi từ người khác.

Đó là những bước tiến quan trọng trong quá trình phát triển kỹ năng tương tác xã hội.

Từ những lượt chơi đơn giản như “Đến lượt cô – Đến lượt con”, trẻ đang từng bước học cách chia sẻ hoạt động, phối hợp hành động và duy trì sự giao tiếp qua lại.

Mỗi lượt chơi là một cơ hội kết nối. Mỗi lần trẻ chủ động tương tác là một bước tiến trên hành trình phát triển giao tiếp và hòa nhập.

Tại Trung tâm Sao Mai, thông qua định hướng can thiệp sớm theo mô hình Denver (ESDM), các hoạt động vui chơi được lồng ghép có chủ đích nhằm giúp trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp, tương tác xã hội và học hỏi trong những tình huống gần gũi với cuộc sống hằng ngày.